Rahatsız Tasarım

KASTİ OLARAK TASARLANAN ÇİRKİN YAPILAR İNSANLARIN DAVRANIŞLARINI ŞEKİLLENDİRİYOR

camden_bench_0
Candem Town’daki bu bank uyumayı, akrobatik kaykay hareketlerini, graffitiyi, hırsızlığı ve aralara çöp sıkıştırmayı engelleyecek şekilde tasarlanmış.
Image courtesy of the wub (CC BY-SA 4.0)

 

Halka açık yerlerdeki objeler tasarlanırken çoğu zaman kullanışlılık ve rahatlık gibi özellikler göz önünde bulunduruluyor. Ancak bazı durumlarda tam tersi de olmuyor değil. Öyle ki bu yazıda acaba neden böyle tasarlanmış dediğiniz tasarımların asıl amacının ne olduğunu göreceksiniz.

Yol kenarındaki bir bank için konuşalım: Bir bankın birincil görevi insanların oturup dinlenmelerini sağlamaktır ancak banklar zaman zaman uyuma noktası, kaykaycıların mekanı ve çiftlerin aşk yuvaları haline de gelmekte. İşte rahatsız tasarım burada devreye girerek bankın birincil görevini yerine getirmesini sağlıyor ve insanları da (seve seve) buna mecbur bırakıyor. Örneğin stratejik olarak yerleştirilen kolçaklar uyumayı zorlaştırırken, kaykay hareketlerini tehlikeli bir hale getiriyor. Böylece bank amacı dışında kullanılmamış oluyor.

Okuma tavsiyesi: Gordan Savičić tarafından “Unpleasant Design” 

A bench in Rotterdam with arm rests designed to deter sleeping.
Rotterdam’daki bu bankın kolçakları uyumayı engellemek üzere tasarlanmış.
Image courtesy of Gordan Savicic and Selena Savic

Rahatsız tasarıma en çok her gördüğü boşluğa yatan evsizlerin uygunsuz davranışlarını önlemede ihtiyaç duyuluyor.

Savić: “Kamuya açık alanlar paylaşımın bir simgesidir. Eğer paylaşılamaz hale gelirse bu alanların kamusallığı tartışılır hale gelir.”

Rahatsız tasarımın kullanıldığı diğer alanlardan bazıları: banyolarda mavi aydınlatma kullanılarak damardan uyuşturucu alanların işini zorlaştırmak (mavi ışık damarların yerini saptamayı zorlaştırır), yüksek frekanslı ses yayıcılar kullanarak gençlerin boş işlerle oyalanmasını engellemek (çünkü belirli frekansları yalnızca genç insanlar işitebilir) ve boyaya tutmayan yüzeyler kullanarak graffiticileri uzak tutmak.

Savić: “Bu tür tasarımlar insanlar bunun farkında olmadığında ve yalnızca kar amacıyla yapıldığında sorunlu hale geliyor. Özellikle de genç insanlar ve evsizler gibi belirli bir grubu hedef aldığı zaman.”

unpleasant-design-book

 

Rahatsız tasarım bazı durumlarda işe yaramasına rağmen, objelerle sorunları çözme meselesi biraz sıkıntılı. Bir sorunu hedef aldığınızda ve bunu rahatsız tasarımla çözmek istediğinizde başka bir sorun çıkıveriyor. Örneğin güvercinlerin konmasını engellemek için koyulan çiviler güvercinlerin o bölgeye konmalarını engelliyor ancak zamanla bunu öğrenen güvercinler kendilerine başka bir bölge buluyor ve sorun orada başlıyor. Yani sorunu çözmüş olmuyor sadece yerini değiştiriyorsunuz.

Camden Town’daki bank için ise rahatsız tasarımın doruk noktası denilebilir. Çünkü bu bank, bir bankta yapılmaması gereken her şeyi neredeyse engelliyor ve yalnızca oturup dinlenmenize izin veriyor. Evet bu tasarım insan gibi gelişmiş ve hür iradeye sahip bir varlığı küçük düşürüyor, evet belki biraz düşmanca ancak insanlar kendi özgürlük kümelerini başkalarının özgürlük kümeleriyle kesiştirmeseydi böyle bir tasarım harikasına ihtiyaç duyulmayacaktı.

Aşağıdaki 2003 yılında çekilen kısa Fransız filminde rahatsız tasarımın amacına hizmet etmesine engel olmaya çalışan, adeta siz kimin hür iradesine karışıyorsunuz dercesine tasarımcılara meydan okuyan abimizi izleyelim.

 

Konuyla ilgili daha fazla fotoğraf ve kaynak için: http://www.popsci.com/unpleasant-design

 

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s